Zyprexa olanzapine: indicaties, dosering en bijwerkingen
Zyprexa begrijpen
Wie een voorschrift voor Zyprexa meekrijgt, heeft meestal een gesprek met de behandelende arts achter de rug over schizofrenie of over een bipolaire stoornis. Zyprexa is een merk: de vergunning is in handen van Cheplapharm Registration GmbH in Lörrach, Duitsland, en wat in de doos zit is een antipsychoticum met olanzapine als werkzame stof (ATC-code N05AH03). Andere producten met olanzapine hebben een andere naam en een andere vergunninghouder. Deze fiche gaat over de omhulde tabletten van Zyprexa. De officiële tekst behandelt meer toedieningsvormen, maar die blijven hier buiten beschouwing.
In het Belgische register is de afleveringswijze van Zyprexa op voorschrift. De arts beslist dus over de start, de dosis en de duur van de behandeling, en de apotheker levert het middel af op basis van dat voorschrift. De informatie op deze pagina komt uit de samenvatting van de productkenmerken (SKP) en is bedoeld om de doos en de bijsluiter beter te kunnen lezen, niet om ze te vervangen.
Deze fiche is een informatieve pagina van Pharmacie du Pont de l'État in Erquelinnes. Er kan niets mee worden besteld.
Wat Zyprexa behandelt
De SKP noemt voor volwassenen drie situaties waarin olanzapine wordt gebruikt:
- Schizofrenie. Olanzapine is bestemd voor de behandeling ervan, en het is werkzaam gebleken om de klinische verbetering te handhaven bij patiënten die in het beginstadium op de behandeling reageerden.
- Matig tot ernstige manische episode. Olanzapine is bestemd voor de behandeling van een manie van die ernst.
- Bipolaire stoornis. Bij patiënten bij wie een manische episode op olanzapine reageerde, is het bestemd om een nieuwe episode te voorkomen.
Voor kinderen en adolescenten jonger dan 18 jaar wordt olanzapine niet aanbevolen, omdat er te weinig gegevens zijn over de veiligheid en de werkzaamheid. Bij adolescenten werden in korte studies een grotere gewichtstoename en grotere veranderingen in lipiden en prolactine gemeld dan bij volwassenen. Bij patiënten met dementiegerelateerde psychose of met psychose door een dopamineagonist bij de ziekte van Parkinson wordt het middel evenmin aanbevolen; de redenen staan bij de waarschuwingen.
Gebruik en dosering
De startdosis hangt af van de reden van het voorschrift. Bij schizofrenie bedraagt ze 10 mg per dag. Bij een manische episode start de behandeling met 15 mg eenmaal daags als olanzapine alleen wordt gegeven, of met 10 mg per dag in combinatie met andere behandeling. Om een nieuwe episode bij een bipolaire stoornis te voorkomen, is de aanbevolen startdosis 10 mg per dag. Wie olanzapine kreeg voor een manische episode, zet de preventieve behandeling voort met dezelfde dosis. Doet zich toch een nieuwe manische, gemengde of depressieve episode voor, dan blijft de olanzapine doorlopen, zo nodig met een aangepaste dosis en met aanvullende therapie tegen de stemmingssymptomen.
Tijdens de behandeling kan de arts de dagdosis aanpassen binnen een bereik van 5 tot 20 mg per dag. Een dosis boven de startdosis wordt alleen aanbevolen na een goede medische herbeoordeling, en meestal met intervallen van minstens 24 uur. De tabletten mogen met of zonder maaltijd worden ingenomen, want voedsel beïnvloedt de opname niet. Bij stoppen met de behandeling wordt overwogen om de dosis geleidelijk af te bouwen.
Bij sommige patiënten start de arts lager. Voor personen van 65 jaar en ouder wordt een startdosis van 5 mg per dag niet routinematig aanbevolen, maar ze wordt overwogen wanneer klinische factoren dat rechtvaardigen; Zyprexa 5 mg is dus de dosis die in de SKP als lagere start wordt genoemd, ook bij een verminderde nier- of leverfunctie. Bij een matige leverinsufficiëntie (cirrose, Child-Pugh-klasse A of B) is 5 mg de startdosis, en de verhoging gebeurt met voorzichtigheid.
Roken kan het metabolisme van olanzapine versnellen. De startdosis en het doseringsbereik hoeven niet routinematig te verschillen tussen rokers en niet-rokers, maar klinische controle wordt aanbevolen en een hogere dosis kan zo nodig worden overwogen. Zijn er meerdere factoren die het metabolisme vertragen (vrouwelijk geslacht, hoge leeftijd, niet-roker), dan wordt overwogen lager te starten en de dosis voorzichtig te verhogen.
Wat het geneesmiddel bevat
Zyprexa bestaat in het register als omhulde tablet in zes sterktes, van 2,5 tot 20 mg. Per sterkte verschillen de hoeveelheid lactose en het uiterlijk van de tablet, zoals de opdruk ZYP:
| Product | Olanzapine per omhulde tablet | Lactosemonohydraat | Uiterlijk |
|---|---|---|---|
| Zyprexa 2.5 mg | 2,5 mg | 102 mg | rond, wit, opdruk ZYP en 2.5 |
| Zyprexa 5 mg | 5 mg | 156 mg | rond, wit, opdruk ZYP en 5 |
| Zyprexa 7,5 mg | 7,5 mg | 234 mg | rond, wit, opdruk ZYP en 7.5 |
| Zyprexa 10 mg | 10 mg | 312 mg | rond, wit, opdruk ZYP en 10 |
| Zyprexa 15 mg | 15 mg | 178 mg | ellipsvormig, blauw, opdruk ZYP en 15 |
| Zyprexa 20 mg | 20 mg | 238 mg | ellipsvormig, roze, opdruk ZYP en 20 |
Voor zyprexa 10 mg, zyprexa 2.5 mg en de andere sterktes is de werkzame stof steeds olanzapine; alleen de hoeveelheid verschilt. In het register bestaan de tabletten in sterktes van 2,5, 5, 7,5, 10, 15 en 20 mg. De kern van de tablet bevat lactosemonohydraat, hyprolose, crospovidon, microkristallijne cellulose en magnesiumstearaat. De omhulling van de sterktes 2,5, 5, 7,5 en 10 mg bestaat uit hypromellose, een witte kleurmengeling (hypromellose, titaniumdioxide E171, macrogol, polysorbaat 80) en carnaubawas. De 15 mg-tablet heeft een lichtblauwe omhulling met onder meer titaniumdioxide, lactose, triacetine en indigokarmijn (E132), en de 20 mg-tablet een roze kleurmengeling met synthetisch rood ijzeroxide. Wie lactose niet verdraagt, leest dit aandachtig: de lactose in de tablet is een hulpstof met bekend effect.
Contra-indicaties en waarschuwingen
Contra-indicaties
- Overgevoeligheid voor olanzapine of voor een van de hulpstoffen.
- Een bekend risico op nauwekamerhoekglaucoom.
Waarschuwingen
- Dementie: in placebogecontroleerde studies bij oudere patiënten (gemiddeld 78 jaar) met dementiegerelateerde psychose overleden tweemaal zoveel patiënten onder olanzapine als onder placebo (3,5 % tegenover 1,5 %), en cerebrovasculaire voorvallen kwamen driemaal zo vaak voor (1,3 % tegenover 0,4 %). Daarom wordt olanzapine bij die patiënten niet aanbevolen.
- Ziekte van Parkinson: niet aanbevolen bij psychose door een dopamineagonist. De parkinsonklachten en hallucinaties verergerden zeer vaak, vaker dan met placebo, en olanzapine werkte niet beter dan placebo.
- Maligne neurolepticasyndroom: zeldzaam. Het gaat om hoge koorts, spierrigiditeit, veranderde mentale status en onregelmatige pols of bloeddruk. Bij die tekenen, of bij onverklaarde hoge koorts, worden alle antipsychotica stopgezet.
- Hyperglykemie en diabetes: ontwikkeling of verergering van diabetes is soms gemeld, in enkele gevallen met ketoacidose of coma, en enkele met fatale afloop. De SKP noemt als voorbeeld een bloedglucosemeting bij de start, na 12 weken en daarna jaarlijks, en een gewichtscontrole bij de start en na 4, 8 en 12 weken, daarna elk kwartaal. Op tekenen als polydipsie, polyurie, polyfagie en zwakte moet worden gelet.
- Lipiden: ongewenste veranderingen werden gezien; controle bij de start, na 12 weken en daarna om de vijf jaar.
- Anticholinerge activiteit: wees terughoudend bij prostaathypertrofie, paralytische ileus en soortgelijke aandoeningen.
- Lever: tijdelijke verhogingen van ALAT en ASAT kwamen vaak voor, vooral in het begin. Periodieke controle bij verhoogde waarden, bij klachten van leverstoornissen, bij beperkte leverreserve of bij andere mogelijk hepatotoxische middelen. Bij hepatitis wordt olanzapine stopgezet.
- Neutropenie: voorzichtigheid bij een laag aantal leukocyten of neutrofielen, bij middelen die neutropenie veroorzaken, bij beenmergdepressie, bij hypereosinofilie of een myeloproliferatieve ziekte. Samen met valproaat werd vaak neutropenie gemeld.
- Abrupt stoppen: zweten, slapeloosheid, tremor, angst, misselijkheid of braken werden zelden gemeld (0,01 tot 0,1 %).
- QT-interval: een klinisch betekenisvolle QTc-verlenging werd soms gemeld (0,1 tot 1 %). Voorzichtigheid met QTc-verlengende middelen, vooral bij ouderen, een congenitaal verlengd QT-syndroom, hartfalen, hartvergroting, hypokaliëmie of hypomagnesiëmie.
- Trombo-embolie: een tijdelijk verband met veneuze trombo-embolie is soms gemeld (0,1 tot 1 %), zonder aangetoond oorzakelijk verband. Risicofactoren zoals immobilisatie worden opgespoord.
- Convulsies: voorzichtigheid bij een voorgeschiedenis van convulsies of factoren die de drempel verlagen.
- Tardieve dyskinesie: het risico neemt toe bij langdurige therapie; bij tekenen wordt een lagere dosis of stopzetting overwogen.
- Orthostatische hypotensie: af en toe gezien bij ouderen; regelmatige bloeddrukmeting boven 65 jaar.
- Centraal zenuwstelsel: voorzichtigheid met andere centraal werkende middelen en met alcohol. Olanzapine kan de effecten van dopamineagonisten tegenwerken.
Interacties
- Roken en carbamazepine kunnen het metabolisme via CYP1A2 versnellen en de concentratie verlagen; de gevolgen zijn waarschijnlijk beperkt, maar klinische controle wordt aanbevolen.
- Fluvoxamine remt dit enzym: de Cmax steeg gemiddeld met 54 % bij vrouwelijke niet-rokers en 77 % bij mannelijke rokers, en de AUC met 52 % en 108 %. Een lagere startdosis wordt overwogen bij fluvoxamine of een andere CYP1A2-remmer, zoals ciprofloxacine.
- Geactiveerde kool verlaagt de biologische beschikbaarheid met 50 tot 60 % en wordt minstens 2 uur voor of na olanzapine ingenomen.
- Fluoxetine, een eenmalige dosis antacidum (aluminium, magnesium) en cimetidine beïnvloedden de farmacokinetiek niet significant.
- Olanzapine remt de belangrijkste CYP450-enzymen niet in vitro, en toonde geen interactie met tricyclische antidepressiva, warfarine, theofylline, diazepam, lithium of biperideen. De valproaatdosis hoeft niet te worden aangepast.
- Samen met antiparkinsonmiddelen bij Parkinson en dementie wordt het niet aanbevolen.
- Alcohol en middelen die hypotensie, bradycardie, ademdepressie of depressie van het centraal zenuwstelsel kunnen geven, vragen voorzichtigheid.
Zwangerschap, borstvoeding en vruchtbaarheid
Er zijn geen adequate, goedgecontroleerde studies bij zwangere vrouwen. Patiënten worden aangeraden hun arts te verwittigen bij een zwangerschap of zwangerschapswens, en olanzapine wordt tijdens de zwangerschap alleen gebruikt als het mogelijke voordeel het mogelijke risico voor de foetus rechtvaardigt. Pasgeborenen die in het derde trimester aan antipsychotica werden blootgesteld, lopen risico op extrapiramidale symptomen en onttrekkingsverschijnselen: agitatie, hypertonie, hypotonie, tremor, slaperigheid, ademnood of voedingsstoornis, en ze worden nauwlettend gevolgd. Olanzapine gaat in de moedermelk over (de blootstelling van het kind wordt geschat op 1,8 % van de maternale dosis), en patiënten wordt geadviseerd geen borstvoeding te geven. Er zijn geen effecten op de vruchtbaarheid bekend.
Autorijden en machines
Er is geen onderzoek gedaan naar de invloed op rijvaardigheid. Omdat olanzapine slaperigheid en duizeligheid kan geven, worden patiënten gewaarschuwd voor het gebruik van machines, ook motorvoertuigen.
Bij een overdosis
Zeer vaak (meer dan 10 %) werden tachycardie, agitatie of agressiviteit, dysartrie, extrapiramidale symptomen en een verminderd bewustzijn van sedatie tot coma gemeld. Dodelijke afloop werd gemeld vanaf 450 mg, terwijl na ongeveer 2 g oraal ook overleving is gemeld. Er bestaat geen specifiek antidotum; braken opwekken wordt niet aanbevolen, en maagspoeling of geactiveerde kool kunnen worden toegepast.
Bijwerkingen en hun frequentie
Zeer vaak is minstens 1 op 10, vaak minstens 1 op 100, soms minstens 1 op 1000, zelden minstens 1 op 10 000. De tabel volgt de SKP.
| Frequentie | Bijwerkingen per orgaanstelsel |
|---|---|
| Zeer vaak | Voeding: gewichtstoename. Zenuwstelsel: somnolentie. Onderzoeken: verhoogde prolactinespiegel. |
| Vaak | Bloed: eosinofilie, leukopenie, neutropenie. Voeding: verhoogd cholesterol, glucose en triglyceriden, glucosurie, toegenomen eetlust. Zenuwstelsel: duizeligheid, acathisie, parkinsonisme, dyskinesie. Bloedvaten: orthostatische hypotensie. Maag-darm: lichte voorbijgaande anticholinerge effecten, zoals constipatie en droge mond. Lever: voorbijgaande verhoging van ALAT en ASAT. Huid: huiduitslag. Spieren: artralgie. Voortplanting: erectiestoornis bij mannen, verminderd libido. Algemeen: asthenie, moeheid, oedeem, koorts. Onderzoeken: verhoogd alkalische fosfatase, creatinefosfokinase, gammaglutamyltransferase en urinezuur. |
| Soms | Immuunsysteem: overgevoeligheid. Voeding: ontwikkeling of verergering van diabetes. Zenuwstelsel: convulsies, dystonie, tardieve dyskinesie, amnesie, dysartrie, stotteren, rustelozebenensyndroom. Hart: bradycardie, QTc-verlenging. Bloedvaten: trombo-embolie. Ademhaling: epistaxis. Maag-darm: opgezwollen buik, hypersalivatie. Huid: fotosensitieve reactie, alopecia. Nieren: urine-incontinentie, urineretentie, vertraagde urinelozing. Voortplanting: amenorroe, vergroting van de borsten, galactorroe bij vrouwen, gynecomastie bij mannen. Onderzoeken: verhoogd totaal bilirubine. |
| Zelden | Bloed: trombocytopenie. Voeding: onderkoeling. Zenuwstelsel: maligne neurolepticasyndroom. Hart: ventriculaire tachycardie of fibrillatie, plotselinge dood. Maag-darm: pancreatitis. Lever: hepatitis. |
| Niet bekend | Zenuwstelsel: ontwenningsverschijnselen. Huid: geneesmiddelenreactie met eosinofilie en systemische symptomen (DRESS). Spieren: rabdomyolyse. Zwangerschap: neonataal onttrekkingssyndroom. Voortplanting: priapisme. |
Bij een ernstige allergische reactie, koorts met spierstijfheid, een flauwte, een aanval of bloedklonters is medisch advies onmiddellijk nodig.
Bewaren
Bewaar de tabletten beneden 25 °C en in de oorspronkelijke verpakking, ter bescherming tegen licht. De houdbaarheid bedraagt 2 jaar voor de 2,5 mg-tabletten en 3 jaar voor de sterktes van 5, 7,5, 10, 15 en 20 mg. De tabletten zitten in koudgevormde aluminium doordrukstrips, in dozen van 28, 35, 56, 70 of 98 stuks.Leg het weg waar kinderen niet bij kunnen, en kijk de datum op de verpakking na.
Uw vragen
Wat betekent generisch voor olanzapine, en is Zyprexa een generiek middel?
Een generiek geneesmiddel bevat dezelfde werkzame stof in dezelfde sterkte en vorm als een referentiegeneesmiddel dat al toegelaten is. Voor olanzapine betekent dat dat andere producten onder een andere naam dezelfde stof kunnen bevatten. Zyprexa draagt een merknaam en heeft als vergunninghouder Cheplapharm. Of een ander product als generiek is toegelaten, blijkt uit het register van het FAGG. De algemene uitleg staat bij het Europees Geneesmiddelenbureau.
Is een Zyprexa-pakket uit een webshop buiten België te vertrouwen?
Nee. Zyprexa (olanzapine, vergunninghouder Cheplapharm) is voorschriftplichtig en hoort niet thuis in een webwinkel. Een pakket uit het buitenland ontsnapt bovendien aan elke Belgische controle: niemand kan nagaan waar het vandaan komt, wat er werkelijk in zit en hoe het is bewaard. Op de pagina van het FAGG staat hoe u een betrouwbare aanbieder herkent.
Moeten de tabletten bij een maaltijd worden genomen?
Nee. De tabletten mogen onafhankelijk van de maaltijd worden ingenomen, omdat voedsel de opname niet beïnvloedt. Wel moet geactiveerde kool minstens 2 uur voor of na olanzapine worden genomen.
Verandert roken de werking van Zyprexa?
Ja, mogelijk. Roken kan het metabolisme van olanzapine versnellen, waardoor de concentratie lager uitvalt. De gevolgen zijn volgens de SKP waarschijnlijk beperkt, maar klinische controle wordt aanbevolen en de arts kan de dosis zo nodig verhogen. Fluvoxamine en ciprofloxacine werken juist in de andere richting: ze remmen de afbraak.
Geeft Zyprexa gewichtstoename?
Ja, gewichtstoename is een zeer vaak voorkomende bijwerking. Ook cholesterol, triglyceriden en glucose kunnen stijgen. Daarom noemt de SKP als voorbeeld een gewichtscontrole bij de start en na 4, 8 en 12 weken, daarna elk kwartaal, en controle van bloedglucose en lipiden.
Is borstvoeding mogelijk tijdens de behandeling met Zyprexa?
De SKP adviseert van niet. Olanzapine wordt in de moedermelk uitgescheiden; de blootstelling van het kind werd geschat op 1,8 % van de dosis van de moeder. Patiënten wordt geadviseerd hun kind geen borstvoeding te geven zolang ze olanzapine gebruiken.
Hoe wordt de behandeling met Zyprexa stopgezet?
Bij voorkeur geleidelijk. De SKP vraagt de dosis af te bouwen, omdat bij abrupt stoppen zelden zweten, slapeloosheid, tremor, angst, misselijkheid of braken werden gemeld. De arts bepaalt het tempo.
De basis van deze fiche
Deze fiche is gebaseerd op de Nederlandstalige samenvatting van de productkenmerken van Zyprexa, laatst gepubliceerd op 14 december 2023 door het Europees Geneesmiddelenbureau. De tekst werd opgesteld door Pharmacie du Pont de l'État en is informatief bedoeld.