Protopic (tacrolimus) zalf: gebruik, dosering en bijwerkingen
Waarvoor wordt Protopic gebruikt?
Tacrolimus is een calcineurineremmer: een stof die de activiteit van het immuunsysteem in de huid afremt. In Protopic zit ze als tacrolimusmonohydraat in een zalf, bestemd voor de behandeling van atopische dermatitis, de chronische eczeemvorm die in opstoten verloopt. Protopic wordt in het Belgische register afgeleverd op voorschrift, en de behandeling moet volgens de officiële bijsluiter worden gestart door een arts met ervaring in het diagnosticeren en behandelen van atopische dermatitis.
De zalf bestaat in twee sterktes. Protopic 0.03 (0,03 %) is de lagere sterkte en is bedoeld voor kinderen vanaf 2 jaar. Protopic 0,1 % is de hogere sterkte voor volwassenen en adolescenten. Beide sterktes vallen onder dezelfde vergunning van LEO Pharma A/S.
Behandeling van flares
Een flare is een opstoot van de huidziekte. Protopic is bestemd voor:
- volwassenen en adolescenten vanaf 16 jaar met matige tot ernstige atopische dermatitis die niet afdoende reageren op conventionele behandelingen, zoals lokale corticosteroïden, of die deze behandelingen niet verdragen;
- kinderen vanaf 2 jaar met matige tot ernstige atopische dermatitis die niet afdoende reageren op conventionele behandelingen, zoals lokale corticosteroïden.
Onderhoudsbehandeling
Naast de behandeling van een opstoot bestaat er een onderhoudsbehandeling, bedoeld om recidieven te voorkomen en flarevrije perioden te verlengen. Ze is weggelegd voor patiënten met matige tot ernstige atopische dermatitis en een hoge frequentie van exacerbaties, dat wil zeggen 4 of meer per jaar. Die patiënten moeten bovendien eerder een gunstig effect hebben gehad van een tweemaal daagse behandeling met tacrolimuszalf gedurende maximaal 6 weken, met verdwenen of vrijwel verdwenen laesies of een nog licht aangetaste huid.
Voor kinderen jonger dan 2 jaar geldt een duidelijke grens: de zalf mag niet worden gebruikt totdat er meer gegevens beschikbaar zijn. Het effect op het zich ontwikkelende immuunsysteem van zeer jonge kinderen is niet vastgesteld.
Werkzame stof en toedieningsvorm
Protopic zalf is een witte tot lichtgele zalf. De werkzame stof is tacrolimus, aanwezig als tacrolimusmonohydraat. De Belgische referentievorm is de 0,1 % zalf, en de 0,03 % zalf is de lagere sterkte van dezelfde Protopic zalf. Een andere toedieningsvorm dan de zalf bestaat er niet onder deze merknaam.
| Bestanddeel | Gegeven |
|---|---|
| Werkzame stof | Tacrolimus (als tacrolimusmonohydraat) |
| Gehalte van de 0,1 % zalf | 1,0 mg tacrolimus per gram zalf |
| Sterktes in het register | 0,03 % en 0,1 % |
| Toedieningsvorm | Zalf, wit tot lichtgeel |
| Hulpstof met bekend effect | Butylhydroxytolueen (E321), 15 microgram per gram zalf |
| ATC-code | D11AH01 (tacrolimus) |
| Houder van de vergunning | LEO Pharma A/S, Industriparken 55, 2750 Ballerup, Denemarken |
Behalve tacrolimus bevat Protopic zalf als hulpstoffen witte zachte paraffine, vloeibare paraffine, propyleencarbonaat, witte bijenwas, harde paraffine, butylhydroxytolueen (E321) en all-rac-α-tocoferol. Over butylhydroxytolueen waarschuwt de bijsluiter dat het plaatselijke huidreacties kan geven, bijvoorbeeld contactdermatitis, of irritatie aan de ogen en de slijmvliezen veroorzaken.
De zalf wordt geleverd in een tube van gelamineerd materiaal met een binnenlaag van polyethyleen met lage dichtheid en een witte schroefdop van polypropyleen. De officiële tekst vermeldt tubes van 10 g, 30 g en 60 g, met de kanttekening dat niet alle verpakkingsgroottes in de handel worden gebracht.
De risico's om te kennen
Wie de zalf niet mag gebruiken
Overgevoeligheid voor tacrolimus, voor macroliden in het algemeen of voor een van de hulpstoffen is een contra-indicatie. Wie al eens heeft gereageerd op een macrolide, een antibioticafamilie waartoe bijvoorbeeld erytromycine behoort, bespreekt dat dus vooraf met de arts.
Zon en kunstmatig UV-licht
Tijdens de behandeling wordt blootstelling van de huid aan zonlicht tot een minimum beperkt. Een solarium, UVB-therapie en UVA-therapie in combinatie met psoralenen (PUVA) worden vermeden. De bijsluiter raadt aan zich goed tegen zonlicht te beschermen: minder zon, een zonnebrandmiddel en kledij die de huid bedekt.
Waar de zalf niet op hoort
- Niet op mogelijk kwaadaardige of voorstadia van kwaadaardige laesies.
- Niet op de slijmvliezen en niet onder een afsluitend (occlusief) verband: die toedieningswijze is bij patiënten niet onderzocht.
- Niet bij een gestoorde huidbarrière zoals het syndroom van Netherton, lamellaire ichthyosis, gegeneraliseerde erytrodermie, pyoderma gangrenosum of cutane graft-versus-hostziekte. Die aandoeningen kunnen de opname van tacrolimus in het bloed verhogen, en na de commercialisering zijn er verhoogde bloedspiegels gemeld.
Elke nieuwe verandering in een behandeld gebied, anders dan het eerder vastgestelde eczeem, moet door een arts worden beoordeeld.
Immuunsysteem en infecties
Protopic mag niet worden gebruikt door patiënten met aangeboren of verworven immuundeficiëntie, noch door patiënten die middelen krijgen die immunosuppressie kunnen veroorzaken. Er is geen ervaring met gelijktijdig gebruik van systemische steroïden of immunosuppressiva. Gelijktijdig gebruik van andere plaatselijke middelen is niet onderzocht.
Mensen met atopische dermatitis zijn gevoelig voor oppervlakkige huidinfecties. Werkzaamheid en veiligheid bij klinisch geïnfecteerde atopische dermatitis zijn niet onderzocht, en infecties op de te behandelen plaatsen moeten genezen zijn voor de behandeling start. Behandeling met Protopic gaat samen met een verhoogd risico op folliculitis en op virale herpesinfecties (eczema herpeticum, herpes labialis, varicelliforme eruptie van Kaposi). Bij zulke infecties moet de verhouding tussen risico en voordeel worden herbekeken.
Lymfeklieren
Gezwollen lymfeklieren (lymfadenopathie) werden soms gemeld, bij 0,8 % in klinische studies. Meestal hing dit samen met infecties van huid, luchtwegen of gebit en verdween het met een aangepaste antibioticabehandeling. Lymfeklierzwelling bij de start van de behandeling moet worden onderzocht en opgevolgd. Blijft ze bestaan zonder duidelijke oorzaak, of is er sprake van acute infectieuze mononucleose, dan moet het stopzetten van Protopic worden overwogen.
Kwaadaardige aandoeningen
Tacrolimus is een calcineurineremmer. Bij transplantatiepatiënten is langdurige systemische blootstelling aan intensieve immunosuppressie, na toediening van calcineurineremmers in het lichaam, gelinkt aan een verhoogd risico op lymfomen en huidkanker. Bij patiënten met atopische dermatitis die Protopic gebruikten, zijn geen significante systemische tacrolimusspiegels waargenomen, en de rol van lokale immunosuppressie is onbekend. Een verband tussen Protopic en het ontstaan van maligniteiten is op basis van langetermijnonderzoeken niet bevestigd, maar definitieve conclusies kunnen niet worden getrokken. Daarom wordt aanbevolen de laagste sterkte, de laagste frequentie en de kortste duur te gebruiken die nodig zijn.
Lever, kinderen en grote huidoppervlakken
Tacrolimus wordt uitgebreid in de lever afgebroken. Bij leverfalen wordt de zalf met voorzichtigheid gebruikt, ook al zijn de bloedspiegels laag bij plaatselijke toediening. Ook bij een groot aangetast huidoppervlak en langdurig gebruik is voorzichtigheid geboden, vooral bij kinderen. Kinderen worden tijdens de behandeling voortdurend opgevolgd, en na 12 maanden behandeling wordt het opschorten van de behandeling overwogen.
Interacties
Formele interactiestudies met tacrolimuszalf zijn niet uitgevoerd. Tacrolimus wordt in de huid niet afgebroken, wat wijst op het ontbreken van interacties via de huid. Het tacrolimus dat in het bloed terechtkomt, wordt door het leverenzym CYP3A4 afgebroken. De blootstelling door de zalf is laag (minder dan 1,0 ng/ml) en wordt waarschijnlijk niet beïnvloed door stoffen die CYP3A4 remmen. Interacties kunnen echter niet worden uitgesloten. Wie uitgebreide atopische dermatitis of erytrodermie heeft en tegelijk een CYP3A4-remmer in tabletvorm of via inspuiting krijgt, bijvoorbeeld erytromycine, itraconazol, ketoconazol of diltiazem, gebruikt de zalf met de nodige voorzichtigheid.
Verzachtende middelen (emollientia) mogen niet binnen 2 uur voor of na Protopic op dezelfde plek worden aangebracht. Bij kinderen van 2 tot 11 jaar had de zalf geen gevolgen voor de reactie op een vaccin tegen Neisseria meningitidis serogroep C, noch voor het immuungeheugen of de humorale en celgebonden immuniteit.
Zwangerschap, borstvoeding en vruchtbaarheid
Er zijn onvoldoende gegevens over tacrolimuszalf bij zwangere vrouwen. Bij dieren is reproductietoxiciteit gezien na toediening in het lichaam; het risico voor de mens is niet bekend. Protopic wordt daarom tijdens de zwangerschap niet gebruikt, tenzij het strikt noodzakelijk is. Tacrolimus gaat na toediening in het lichaam over in de moedermelk. De blootstelling na gebruik van de zalf is laag, maar borstvoeding tijdens de behandeling wordt niet aanbevolen. Over de vruchtbaarheid zijn geen gegevens beschikbaar.
Autorijden
Protopic heeft geen of een verwaarloosbare invloed op de rijvaardigheid en op het bedienen van machines.
Overdosering
Overdosering bij gebruik op de huid is niet waarschijnlijk. Bij inname kunnen algemeen ondersteunende maatregelen aangewezen zijn, zoals het bewaken van de vitale functies en het observeren van de klinische toestand. Braken opwekken of de maag spoelen is gezien de aard van de zalf niet aangewezen.
De behandeling in de praktijk
De dosering wordt door de voorschrijvende arts bepaald. Wat hieronder staat, zijn de regels uit de officiële bijsluiter, geen persoonlijk schema.
Een opstoot behandelen
Protopic kan worden gebruikt voor korte behandelingen en voor onderbroken behandelingen over een lange periode, maar de behandeling mag niet op lange termijn ononderbroken zijn. De zalf wordt gestart bij de eerste klachten. Alle aangetaste huidgebieden worden behandeld tot de laesies verdwenen of bijna verdwenen zijn, of de huid nog licht is aangetast. Bij de eerste tekenen van een nieuwe opstoot wordt de behandeling hervat.
- Volwassenen en adolescenten vanaf 16 jaar: begin met Protopic 0,1 % tweemaal daags tot de laesie verdwenen is. Keren de klachten terug, dan wordt opnieuw tweemaal daags 0,1 % aangebracht. Als de klinische toestand het toelaat, wordt de frequentie verminderd of de lagere sterkte van 0,03 % gebruikt.
- Kinderen vanaf 2 jaar: uitsluitend de zalf van 0,03 %. In het begin tweemaal daags gedurende maximaal 3 weken, daarna eenmaal daags tot de laesie verdwenen is.
- Ouderen: er zijn geen specifieke studies uitgevoerd, maar uit de klinische ervaring blijkt niet dat een aangepaste dosis nodig is.
Meestal verbetert de huid binnen een week. Is er na twee weken behandelen geen enkele verbetering, dan moeten andere behandelopties worden overwogen.
Onderhoudsbehandeling
Voor patiënten die in aanmerking komen (zie hierboven) wordt de zalf eenmaal daags aangebracht, tweemaal per week, bijvoorbeeld op maandag en donderdag, op de plaatsen die vaak door atopische dermatitis worden aangetast. Tussen twee behandelingen zitten 2 tot 3 dagen zonder zalf. Volwassenen gebruiken hiervoor de 0,1 % zalf, kinderen vanaf 2 jaar de 0,03 % zalf.
Na 12 maanden beoordeelt de arts opnieuw de klinische toestand en beslist of de onderhoudsbehandeling wordt voortgezet, omdat er geen veiligheidsgegevens zijn voor onderhoud langer dan 12 maanden. Bij kinderen wordt bij die beoordeling het opschorten van de behandeling overwogen om na te gaan of ze nog nodig is. Bij tekenen van een nieuwe opstoot wordt teruggekeerd naar tweemaal daagse behandeling zoals bij een flare.
Aanbrengen
- Breng een dunne laag zalf aan op de aangetaste huid of op de gebieden die vaak worden aangetast.
- De zalf mag op elk deel van het lichaam worden gebruikt, inclusief gezicht, hals en huidplooien, maar niet op de slijmvliezen.
- Gebruik geen afsluitend verband.
- Was na het aanbrengen de handen, tenzij de handen zelf worden behandeld.
- Kwam de zalf per ongeluk in de ogen of op de slijmvliezen terecht, veeg ze dan grondig weg of spoel ze met water.
- Laat minstens 2 uur tussen Protopic en een verzachtend middel op dezelfde plek.
Mogelijke bijwerkingen
In klinische onderzoeken kreeg ongeveer de helft van de patiënten huidirritatie op de plaats van aanbrengen. Een branderig gevoel en jeuk kwamen zeer vaak voor, waren meestal mild tot matig en verdwenen doorgaans binnen de week na de start. Roodheid was een vaak voorkomende irritatie. Warmtegevoel, pijn, tintelingen en uitslag op de behandelde plaats kwamen eveneens vaak voor.
| Frequentie | Bijwerkingen |
|---|---|
| Zeer vaak (1 op 10 of meer) | Jeuk; op de plaats van aanbrengen: branderig gevoel en jeuk |
| Vaak (1 op 100 tot 1 op 10) | Lokale huidinfectie, ongeacht de oorzaak, met onder meer eczema herpeticum, folliculitis, herpes simplex, virale herpesinfectie en varicelliforme eruptie van Kaposi; alcoholintolerantie (rood worden van het gezicht of huidirritatie na een alcoholhoudende drank); paresthesie en dysesthesie (overgevoeligheid, branderig gevoel); op de plaats van aanbrengen: warmtegevoel, erytheem, pijn, irritatie, paresthesie en uitslag |
| Soms (1 op 1.000 tot 1 op 100) | Acne |
| Niet bekend (kan met de beschikbare gegevens niet worden bepaald) | Oogherpesinfectie (oftalmisch), rosacea, lentigo, oedeem op de plaats van aanbrengen, verhoogd gehalte van het geneesmiddel in het bloed |
Een deel van deze bijwerkingen, zoals acne, rosacea, lentigo, oedeem, oogherpes en verhoogde bloedspiegels, werd pas gemeld na de commercialisering. Patiënten kunnen een verhoogd risico hebben op folliculitis, acne en virale herpesinfecties.
Onderhoudsbehandeling
In een studie naar de onderhoudsbehandeling, met toediening tweemaal per week, kwamen impetigo op de plaats van aanbrengen (7,7 % bij kinderen) en infecties op de plaats van aanbrengen (6,4 % bij kinderen en 6,3 % bij volwassenen) vaker voor dan in de controlegroep.
Kinderen
Frequentie, aard en ernst van de bijwerkingen bij kinderen zijn vergelijkbaar met die bij volwassenen.
Een bijwerking melden
Vermoedt u een bijwerking? Meld ze dan aan uw arts of apotheker. Zo kan de verhouding tussen voordelen en risico's van het geneesmiddel blijven worden opgevolgd.
Houdbaarheid en bewaarcondities
De houdbaarheid van Protopic zalf bedraagt 3 jaar. De zalf wordt bewaard beneden 25 °C. Voor het product gelden geen bijzondere vereisten voor verwijdering; ongebruikt geneesmiddel of afval wordt vernietigd volgens de plaatselijke voorschriften, wat in de praktijk neerkomt op het terugbrengen naar de apotheek.
Leg het buiten het bereik van kinderen en kijk de datum op de doos na. Dat is zeker belangrijk voor een zalf die vaak voor kinderen bestemd is.
Vragen aan de balie
Kan ik Protopic zalf kopen zonder recept?
Neen, in het Belgische register staat Protopic op voorschrift. Een arts met ervaring in atopische dermatitis start de behandeling, en daarna beslist hij over sterkte, frequentie en duur. Dat het product alleen op voorschrift wordt afgeleverd, houdt verband met de aandachtspunten rond infecties, zonlicht en de langetermijnveiligheid die hierboven staan.
Moet ik de 0,03 % of de 0,1 % zalf kiezen voor mijn kind?
De sterkte wordt niet door de ouder gekozen maar voorgeschreven. Volgens de officiële tekst krijgen kinderen vanaf 2 jaar uitsluitend de lagere sterkte van 0,03 %, ook bij de onderhoudsbehandeling. De zalf van 0,1 % is voorbehouden aan volwassenen en adolescenten vanaf 16 jaar. Onder 2 jaar wordt de zalf niet gebruikt.
Mag ik crème of een verzachtend middel gebruiken tijdens de behandeling?
Ja, maar niet op hetzelfde ogenblik. Een verzachtend middel mag niet binnen 2 uur voor of na het aanbrengen van Protopic op dezelfde plek worden gebruikt. Over de combinatie met andere plaatselijke middelen bestaan geen studies, dus vraag raad aan de arts of apotheker.
Waarom ziet een doosje met dezelfde stof er soms anders uit dan Protopic?
Een generisch geneesmiddel bevat dezelfde werkzame stof in dezelfde sterkte en toedieningsvorm als het referentiegeneesmiddel, maar mag een andere naam, verpakking en andere hulpstoffen hebben. Het Europees Geneesmiddelenbureau legt uit hoe die geneesmiddelen worden beoordeeld: het EMA.
Wat controleert het FAGG op de website van een apotheek die geneesmiddelen online aanbiedt?
Het FAGG waakt erover dat enkel een erkende apotheek en enkel geneesmiddelen zonder voorschrift online mogen worden aangeboden, onder de voorwaarden die het agentschap oplegt. Online geneesmiddelen op voorschrift verkopen is in België verboden. Protopic is een geneesmiddel op voorschrift. Meer uitleg vindt u bij het FAGG: het Belgische geneesmiddelenagentschap
Waar deze informatie vandaan komt
Deze pagina is gebaseerd op de Samenvatting van de Productkenmerken en de bijsluiter van Protopic, zoals gepubliceerd door het Europees Geneesmiddelenbureau (laatste publicatie 14 december 2023).Vraag het liever in de apotheek dan te gokken.
Deze informatiepagina wordt ondertekend door Pharmacie du Pont de l'État in Erquelinnes.