Abilify (aripiprazol): indicaties, dosering en bijwerkingen
Waarvoor wordt Abilify gebruikt?
Aripiprazol is de werkzame stof van Abilify. Het behoort tot de antipsychotica (ATC-code N05AX12) en oefent zijn voornaamste effecten uit op het centraal zenuwstelsel. Daarnaast heeft aripiprazol een antagonerende werking op de α1-adrenerge receptor, wat verklaart waarom het het effect van bepaalde bloeddrukverlagende geneesmiddelen kan versterken. De vergunninghouder is Otsuka Pharmaceutical Netherlands B.V. in Amsterdam. Abilify wordt uitsluitend op voorschrift afgeleverd.
Volgens de samenvatting van de productkenmerken (SKP) (SmPC) is Abilify bestemd voor drie situaties:
- schizofrenie, bij volwassenen en bij jongeren vanaf 15 jaar;
- matige tot ernstige manische episodes bij een bipolaire I-stoornis, en de preventie van een nieuwe manische episode bij volwassenen die voorheen vooral manische episodes hadden en daarop reageerden;
- matige tot ernstige manische episodes bij een bipolaire I-stoornis bij jongeren vanaf 13 jaar, gedurende maximaal 12 weken.
Bij een antipsychotische behandeling kan het enkele dagen tot enkele weken duren voor de klinische toestand verbetert; patiënten worden gedurende die hele periode nauwkeurig gevolgd. Voor prikkelbaarheid bij een autistische stoornis en voor tics bij het syndroom van Gilles de la Tourette zijn veiligheid en werkzaamheid bij kinderen en adolescenten niet vastgesteld, en er kan geen doseringsadvies worden gegeven. Deze informatiepagina van Pharmacie du Pont de l'Etat in Erquelinnes vervangt het advies van arts of apotheker niet.
Werkzame stof en toedieningsvorm
| Gegeven | Inhoud volgens SmPC en register |
|---|---|
| Werkzame stof | Aripiprazol |
| Abilify 10 mg | Orodispergeerbare tablet met 10 mg aripiprazol, 2 mg aspartaam (E 951) en 0,075 mg lactose; rond en roze, opdruk A boven 640 en 10 |
| Abilify 15mg | Orodispergeerbare tablet met 15 mg aripiprazol, 3 mg aspartaam en 0,1125 mg lactose; rond en geel, opdruk A boven 641 en 15 |
| Abilify 30 mg | Orodispergeerbare tablet met 30 mg aripiprazol, 6 mg aspartaam en 0,225 mg lactose; rond en roze, opdruk A boven 643 en 30 |
| Sterktes in het register | 5 mg, 10 mg, 15 mg en 30 mg, als tablet en (behalve 5 mg) als orodispergeerbare tablet |
| Hulpstoffen in de tabletkern (orodispergeerbaar) | Calciumsilicaat, croscarmellosenatrium, crospovidon, siliciumdioxide, xylitol, microkristallijne cellulose, aspartaam, acesulfaamkalium, vanillesmaakstof (met vanilline, ethylvanilline en lactose), wijnsteenzuur, magnesiumstearaat |
| Tabletomhulling | Rood ijzeroxide (E 172) bij 10 mg en 30 mg, geel ijzeroxide (E 172) bij 15 mg |
| ATC-code | N05AX12, aripiprazol |
| Afleveringswijze | Op voorschrift |
| Vergunninghouder | Otsuka Pharmaceutical Netherlands B.V., Herikerbergweg 292, 1101 CT Amsterdam |
De risico's om te kennen
Contra-indicatie
Enige contra-indicatie in de SmPC is overgevoeligheid voor aripiprazol of voor een van de hulpstoffen.
Waarschuwingen en voorzorgen
- Suïcidaliteit. Suïcidaal gedrag hoort bij psychotische en stemmingsstoornissen en werd soms gemeld kort na de start of de omzetting van een antipsychotische behandeling. Patiënten met een hoog risico worden zorgvuldig opgevolgd.
- Ouderen met dementie. Aripiprazol is niet geïndiceerd bij aan dementie gerelateerde psychose. In drie placebogecontroleerde studies (938 patiënten, gemiddelde leeftijd 82,4 jaar) met psychose bij de ziekte van Alzheimer overleed 3,5% van de behandelde patiënten, tegenover 1,7% op placebo; de meeste doodsoorzaken waren cardiovasculair of infectieus. Cerebrovasculaire bijwerkingen, ook met fatale afloop, werden gemeld bij 1,3% op aripiprazol tegenover 0,6% op placebo.
- Hart en bloedvaten. Voorzichtigheid geldt bij hart- en vaatziekten, bij aandoeningen die tot lage of hoge bloeddruk predisponeren en bij een familiegeschiedenis van QT-verlenging; in klinisch onderzoek was de incidentie van QT-verlenging vergelijkbaar met placebo. Bij antipsychotica werd veneuze trombo-embolie gemeld, dus risicofactoren worden vóór en tijdens de behandeling nagegaan.
- Bewegingsstoornissen. Tardieve dyskinesie kan zich ontwikkelen; bij tekenen ervan wordt dosisverlaging of stopzetting overwogen. Symptomen kunnen tijdelijk verergeren of pas na het stoppen verschijnen. Ook acathisie en parkinsonisme werden waargenomen, en bij andere extrapiramidale symptomen wordt de dosis verlaagd.
- Maligne neuroleptica syndroom. Dit potentieel fatale syndroom (hyperpyrexie, spierrigiditeit, veranderde mentale toestand, autonome instabiliteit) werd zelden gemeld. Bij tekenen ervan worden alle antipsychotica gestaakt.
- Convulsies. Soms gemeld; voorzichtigheid bij convulsies in de voorgeschiedenis.
- Hyperglykemie en diabetes. Bij atypische antipsychotica werd hyperglykemie gemeld, soms met ketoacidose, hyperosmolair coma of overlijden. Patiënten letten op polydipsie, polyurie, polyfagie en zwakte; bij diabetes of risicofactoren is regelmatige controle van de glucosewaarden nodig.
- Gewichtstoename. Ze komt vaak voor bij schizofrenie en bipolaire manie. Bij volwassenen veroorzaakte aripiprazol in klinisch onderzoek geen klinisch relevante gewichtstoename; bij jongeren met bipolaire manie wel na 4 weken, zodat het gewicht daar wordt gecontroleerd.
- Dysfagie. Oesofageale dysmotiliteit en aspiratie zijn in verband gebracht met antipsychotica; voorzichtigheid bij risico op aspiratiepneumonie.
- Gokstoornis en andere impulsbeheersingsstoornissen. Er kan een verhoogde aandrang ontstaan tot gokken, seksueel gedrag, winkelen of eten, die moeilijk te beheersen is. In sommige gevallen verdween die aandrang na dosisverlaging of stopzetting. Patiënten en verzorgers worden daarom naar nieuwe of toegenomen aandrang gevraagd.
- Vallen en ADHD. Somnolentie, orthostatische hypotensie en instabiliteit kunnen tot vallen leiden; bij patiënten met verhoogd risico wordt een lagere aanvangsdosis overwogen. Over gelijktijdig gebruik met stimulantia bij ADHD zijn weinig veiligheidsgegevens, dus uiterste voorzichtigheid is geboden.
Interacties
Door de werking op het centraal zenuwstelsel is voorzichtigheid geboden bij alcohol en bij andere middelen met een sederend effect. Ook bij geneesmiddelen die het QT-interval verlengen of het elektrolytenevenwicht verstoren is voorzichtigheid nodig. Aripiprazol wordt afgebroken door onder meer CYP2D6 en CYP3A4. De SmPC noemt de volgende gevolgen:
- Kinidine, een sterke CYP2D6-remmer, verhoogde de AUC van aripiprazol met 107%. De dosis wordt tot ongeveer de helft verlaagd; hetzelfde geldt naar verwachting voor fluoxetine en paroxetine.
- Ketoconazol, een sterke CYP3A4-remmer, verhoogde de AUC en Cmax met 63% en 37%. Ook hier wordt de dosis tot ongeveer de helft verlaagd; itraconazol en hiv-proteaseremmers worden gelijk behandeld. Zwakke remmers zoals diltiazem of escitalopram geven een matige stijging.
- Carbamazepine, een sterke CYP3A4-inductor, verlaagde Cmax en AUC met 68% en 73%. De dosis wordt verdubbeld, en dat geldt ook voor onder meer rifampicine, fenytoïne, fenobarbital en sint-janskruid. Na het stoppen van de inductor gaat de dosis terug naar de aanbevolen waarde.
- Valproaat, lithium en lamotrigine: geen klinisch significante wijziging van de concentraties, dus geen dosisaanpassing.
- Famotidine vertraagt de opname, maar niet klinisch relevant. Roken vraagt geen aanpassing, omdat CYP1A-enzymen geen rol spelen.
- Serotoninesyndroom werd gemeld, vooral samen met andere serotonerge middelen zoals SSRI's en SNRI's.
Zwangerschap, borstvoeding en vruchtbaarheid
Voor zwangere vrouwen bestaan geen adequate, goed gecontroleerde studies. Congenitale afwijkingen werden gemeld, zonder dat een oorzakelijk verband kon worden vastgesteld, en dierstudies sluiten ontwikkelingstoxiciteit niet uit. Aripiprazol wordt tijdens de zwangerschap niet gebruikt tenzij de verwachte voordelen het mogelijke risico voor de foetus rechtvaardigen; patiënten die zwanger worden of willen worden, raadplegen hun arts. Pasgeborenen die in het derde trimester werden blootgesteld, lopen risico op extrapiramidale symptomen en onttrekkingsverschijnselen (agitatie, hypertonie, hypotonie, tremor, slaperigheid, ademnood, voedingsstoornis) en worden nauwlettend gecontroleerd. Aripiprazol en zijn metabolieten gaan over in de moedermelk, zodat men moet afwegen of de borstvoeding of de behandeling wordt gestaakt. Op de vruchtbaarheid had aripiprazol geen invloed.
Rijvaardigheid en overdosering
Aripiprazol heeft een geringe tot matige invloed op de rijvaardigheid en het bedienen van machines, door mogelijke sedatie, slaperigheid, syncope, wazig zien en diplopie. Bij overdosering met aripiprazol alleen (geschatte doses tot 1.260 mg bij volwassenen) waren er geen fatale gevolgen; mogelijke signalen zijn lethargie, verhoogde bloeddruk, slaperigheid, tachycardie, misselijkheid, braken en diarree. De behandeling is ondersteunend, met cardiovasculaire controle en continue elektrocardiografische monitoring. Actieve kool (50 g) verlaagde de Cmax met ongeveer 41% en de AUC met ongeveer 51%; hemodialyse is waarschijnlijk niet nuttig.
De behandeling in de praktijk
Abilify wordt eenmaal per dag ingenomen, onafhankelijk van de maaltijden. De dosis hangt af van de aandoening en de leeftijd:
| Situatie | Aanbevolen dosering volgens de SmPC |
|---|---|
| Schizofrenie, volwassenen | Start met 10 of 15 mg per dag, onderhoud 15 mg per dag. Het werkzame bereik is 10 tot 30 mg; een verhoogde werkzaamheid boven 15 mg is niet aangetoond. Maximum 30 mg per dag. |
| Manische episodes bij bipolaire I-stoornis, volwassenen | Start met 15 mg per dag, als monotherapie of in combinatie. Maximum 30 mg per dag. |
| Preventie van nieuwe manische episodes | Dezelfde dosering voortzetten; aanpassing, ook een verlaging, volgens de klinische status. |
| Schizofrenie, jongeren vanaf 15 jaar | 10 mg per dag. Start met 2 mg gedurende 2 dagen (orale oplossing), dan 5 mg gedurende 2 dagen, daarna 10 mg; verdere stappen van 5 mg tot maximaal 30 mg. Onder 15 jaar wordt het niet aanbevolen. |
| Manische episodes, jongeren vanaf 13 jaar | 10 mg per dag, opgebouwd via 2 mg en 5 mg zoals hierboven, gedurende ten hoogste 12 weken. Doses boven 10 mg alleen in uitzonderlijke gevallen en onder nauwkeurige controle. Niet aanbevolen onder 13 jaar. |
In het register is Abilify 5 mg de laagste sterkte; 5 mg is ook de tussenstap bij de opbouw bij jongeren. De SmPC vermeldt dat een dagdosis van 30 mg bij jongeren met bipolaire manie met een aanzienlijk hogere incidentie van extrapiramidale symptomen, slaperigheid, vermoeidheid en gewichtstoename gepaard gaat.
Bijzondere groepen
- Lever: bij milde tot matige leverfunctiestoornis geen aanpassing; bij een ernstige stoornis zijn de gegevens onvoldoende en wordt voorzichtig gedoseerd.
- Nieren, geslacht en roken: geen aanpassing.
- Vanaf 65 jaar zijn veiligheid en werkzaamheid niet vastgesteld; als de klinische situatie het rechtvaardigt, wordt een lagere aanvangsdosis overwogen.
- Sterke CYP3A4- of CYP2D6-remmers: dosis verlagen; sterke CYP3A4-inductoren: dosis verhogen (zie hierboven).
Inname van de orodispergeerbare tablet
De tablet wordt op de tong gelegd, waar ze snel uiteenvalt en zich met het speeksel verspreidt. Ze kan met of zonder vloeistof worden ingenomen. Het intacte tablet uit de mond halen is moeilijk. Omdat het tablet kwetsbaar is, wordt het direct na het openen van de blister ingenomen; als alternatief laat men het in water uiteenvallen en drinkt men de suspensie.
Mogelijke bijwerkingen
De meest voorkomende bijwerkingen in placebogecontroleerde studies waren acathisie en nausea, elk bij meer dan 3% van de patiënten op oraal aripiprazol. De SmPC rangschikt de bijwerkingen per orgaanklasse in drie kolommen: vaak (1 op 100 tot 1 op 10), soms (1 op 1.000 tot 1 op 100) en niet bekend. Effecten die pas na de markttoelating werden gemeld, krijgen altijd de frequentie niet bekend, omdat ze op spontane meldingen berusten. Binnen elke groep staan de effecten van ernstig naar minder ernstig.
| Orgaanklasse | Frequentie | Effecten |
|---|---|---|
| Bloed en lymfestelsel | Niet bekend | Leukopenie, neutropenie, trombocytopenie |
| Immuunsysteem | Niet bekend | Allergische reactie (anafylactische reactie, angio-oedeem met gezwollen tong, tongoedeem of gezichtsoedeem, allergische pruritus, urticaria) |
| Endocriene aandoeningen | Soms | Hyperprolactinemie, verlaagd prolactine in het bloed |
| Niet bekend | Diabetisch hyperosmolair coma, diabetische ketoacidose | |
| Voeding en stofwisseling | Vaak | Diabetes mellitus |
| Soms | Hyperglykemie | |
| Niet bekend | Hyponatriëmie, anorexie | |
| Psychische stoornissen | Vaak | Insomnia, angst, rusteloosheid |
| Soms | Depressie, hyperseksualiteit | |
| Niet bekend | Zelfmoordpoging, zelfmoordgedachte en gelukte zelfmoord, gokstoornis, impulsbeheersingsstoornis, brassend eten, compulsief winkelen, poriomanie, agressie, agitatie, zenuwachtigheid | |
| Zenuwstelsel | Vaak | Acathisie, extrapiramidale aandoening, tremor, hoofdpijn, sedatie, somnolentie, duizeligheid |
| Soms | Tardieve dyskinesie, dystonie, restless legs-syndroom | |
| Niet bekend | Neuroleptisch maligne syndroom, grand mal convulsie, serotoninesyndroom, spraakstoornis | |
| Ogen | Vaak | Wazig zien |
| Soms | Diplopie, fotofobie | |
| Niet bekend | Oculogyrische crisis | |
| Hart | Soms | Tachycardie |
| Niet bekend | Onverklaarde plotse dood, torsades de pointes, ventriculaire aritmie, hartstilstand, bradycardie | |
| Bloedvaten | Soms | Orthostatische hypotensie |
| Niet bekend | Veneuze trombo-embolie (longembolie, diepe veneuze trombose), hypertensie, syncope | |
| Ademhalingsstelsel | Soms | Hik |
| Niet bekend | Aspiratiepneumonie, laryngospasme, orofarynxspasme | |
| Maagdarmstelsel | Vaak | Constipatie, dyspepsie, nausea, speekselhypersecretie, braken |
| Niet bekend | Pancreatitis, dysfagie, diarree, abdominaal ongemak, maagongemak | |
| Lever en galwegen | Niet bekend | Leverfalen, hepatitis, geelzucht |
| Huid en onderhuid | Niet bekend | Rash, fotosensitiviteitsreactie, alopecia, hyperhidrose, DRESS |
| Skeletspierstelsel | Niet bekend | Rabdomyolyse, myalgie, stijfheid |
| Nieren en urinewegen | Niet bekend | Urine-incontinentie, urineretentie |
| Zwangerschap en perinatale periode | Niet bekend | Neonataal geneesmiddelontwenningssyndroom |
| Voortplantingsstelsel en borsten | Niet bekend | Priapisme |
| Algemene aandoeningen | Vaak | Vermoeidheid |
| Niet bekend | Temperatuursregelingsstoornis (hypothermie, pyrexie), borstkaspijn, perifeer oedeem | |
| Onderzoeken | Niet bekend | Gewicht verlaagd, gewichtstoename, verhoogd ALAT, ASAT, gamma-GT en alkalische fosfatase, QT verlengd, verhoogd bloedglucose, verhoogd geglycosyleerd hemoglobine, glucoseschommeling, verhoogd creatinefosfokinase |
Geselecteerde bijwerkingen
Extrapiramidale symptomen. Bij schizofrenie was de incidentie na 52 weken 25,8% op aripiprazol tegenover 57,3% op haloperidol; in een studie van 26 weken 19% tegenover 13,1% op placebo en 14,8% tegenover 15,1% op olanzapine. Bij manische episodes bedroeg ze in 12 weken 23,5% tegenover 53,3% op haloperidol en 26,6% tegenover 17,6% op lithium; in de onderhoudsfase van 26 weken 18,2% tegenover 15,7% op placebo.
Acathisie. Bij bipolaire patiënten 12,1% op aripiprazol tegenover 3,2% op placebo, bij schizofrenie 6,2% tegenover 3,0%.
Dystonie. Als klasse-effect kan dystonie in de eerste dagen optreden bij gevoelige personen, met spasmen van de nekspieren, slikproblemen, ademhalingsproblemen of het uitsteken van de tong; mannen en jongere leeftijdsgroepen lopen een groter risico.
Prolactine en laboratoriumwaarden. Zowel een stijging als een daling van het serumprolactine werd waargenomen. Verhogingen van creatinefosfokinase, meestal voorbijgaand en zonder klachten, kwamen voor bij 3,5% op aripiprazol tegenover 2,0% op placebo.
Jongeren. Bij schizofrenie (302 jongeren van 13 tot 17 jaar) werden slapeloosheid, sedatie en extrapiramidale symptomen zeer vaak gemeld, en droge mond, toegenomen eetlust en orthostatische hypotensie vaak. Bij bipolaire manie waren slaperigheid (23,0%), extrapiramidale stoornis (18,4%), acathisie (16,0%) en vermoeidheid (11,8%) zeer vaak, en pijn in de bovenbuik, verhoogd hartritme, gewichtstoename, toegenomen eetlust, spiertrekkingen en dyskinesie vaak. De gemiddelde gewichtstoename na 12 en 30 weken was 2,4 kg en 5,8 kg, tegenover 0,2 kg en 2,3 kg op placebo.
Elk niet verwacht effect kan worden gemeld, door de patiënt zelf of door de zorgverlener, aan het Belgische systeem voor geneesmiddelenbewaking.
Houdbaarheid en bewaarcondities
De bewaarcondities en de houdbaarheid staan per verpakking op de doos en in de bijsluiter van de gekozen vorm. Een orodispergeerbare tablet is kwetsbaar en blijft daarom in de blister tot het moment van inname.Leg het weg waar kinderen niet bij kunnen, en kijk de datum op de verpakking na. Ongebruikte of verlopen tabletten brengt u naar de apotheek.
Veelgestelde vragen
Hoe snel is verbetering te verwachten met Abilify?
Dat verschilt van patiënt tot patiënt. Tijdens een antipsychotische behandeling kan het enkele dagen tot enkele weken duren voor de klinische toestand verbetert, en patiënten worden gedurende die hele periode nauwkeurig opgevolgd.
Het is dus geen reden om de behandeling op eigen initiatief te wijzigen. Dosisaanpassingen gebeuren door de arts.
Moet de orodispergeerbare tablet met water worden ingenomen?
Nee. De tablet wordt op de tong gelegd en valt daar snel uiteen; ze kan met of zonder vloeistof worden ingenomen.
Omdat ze kwetsbaar is, wordt ze pas uit de blister gehaald op het moment van inname. Wie wil, kan ze ook in water laten uiteenvallen en de suspensie opdrinken.
Verandert de dosis bij roken, nier- of leverproblemen?
Roken vraagt geen aanpassing, omdat CYP1A-enzymen niet bij de afbraak van aripiprazol betrokken zijn. Bij nierfunctiestoornissen is evenmin een aanpassing nodig.
Bij milde tot matige leverfunctiestoornis is er geen aanpassing; bij een ernstige stoornis zijn de gegevens onvoldoende en wordt voorzichtig gedoseerd. Wel verlagen sterke CYP2D6- of CYP3A4-remmers de nodige dosis, terwijl sterke CYP3A4-inductoren ze verhogen.
Kan Abilify aandrang tot gokken of winkelen uitlokken?
Ja, dat is een gekende bijwerking. Patiënten kunnen een verhoogde aandrang ervaren tot gokken, seksueel gedrag, compulsief winkelen of overmatig eten en die niet kunnen beheersen.
In sommige gevallen verdween de aandrang na dosisverlaging of stopzetting. Zulke signalen worden daarom best met de arts besproken, ook door de omgeving.
Is Abilify bedoeld voor oudere patiënten met dementie?
Nee. Aripiprazol is niet geïndiceerd voor psychose die gepaard gaat met dementie. In studies bij oudere patiënten met psychose bij de ziekte van Alzheimer lag het sterftecijfer onder aripiprazol hoger dan onder placebo: 3,5% tegenover 1,7%.
Voor patiënten vanaf 65 jaar zijn veiligheid en werkzaamheid in de goedgekeurde indicaties bovendien niet vastgesteld.
Werkt een generiek middel met aripiprazol even goed als het merkgeneesmiddel Abilify?
Een generisch geneesmiddel bevat dezelfde werkzame stof in dezelfde hoeveelheid en farmaceutische vorm als het referentiegeneesmiddel, en moet aan dezelfde kwaliteitsnormen voldoen. De werkzaamheid en veiligheid zijn dus bedoeld als gelijkwaardig; verschillen kunnen bestaan in de hulpstoffen, bijvoorbeeld bij aspartaam of lactose.
Meer uitleg vindt u bij het het Europees Geneesmiddelenbureau.
Hoe herkent u een erkende verkoopsite, en kan Abilify daar online worden besteld?
Abilify is een geneesmiddel op voorschrift, en de verkoop van geneesmiddelen op voorschrift via internet is in België verboden. Een erkende apotheek mag online alleen geneesmiddelen zonder voorschrift aanbieden, onder de voorwaarden die het FAGG vastlegt.
Of een site werkelijk aangemeld is, controleert u via het FAGG. Op deze website kunt u niets bestellen: het is een informatiepagina. De uitleg van het agentschap vindt u op de het FAGG.
Referenties en nalezing
Deze pagina is gebaseerd op de Europese samenvatting van de productkenmerken en bijsluiter van Abilify (EMA, laatst gepubliceerd op 14 december 2023) en op het register van geneesmiddelen van het FAGG.